معماری پیش از تاریخ

براساس کاوش های باستان شناسان و بدست آمدن ابزارهای ساخته شده دست بشر می توان حضور انسان بر کره زمین را به یک میلیون سال پیش نسبت داد. انسان های اولیه برای مقابله با عوامل طبیعی غار را سرپناهی مناسب یافتند و اولین مسکن شکل گرفت. اختصاص بخش های متفاوت غارها به عملکردهای مختلف و تنظیم آن فضاها براساس نیازها و نهایتاً اجاد نقوش بر دیوارهای غارها همگی گامهایی در خلق فضا یا به عبارت دیگر نوعی معماری بوده است.
۱-۱- عصر پارینه سنگی
پدران دوره انسان اولیه از طریق شکار حیوانات و استفاده از گیاهان زندگی خود را گذران می نموده است و جهت شکار از ابزار اولیه مانند سنگ بدون تراش، چوب و یا حتی استخوان بزرگ حیوانات و ضربات مشت استفاده می کرده است. غارها به عنوان پناهگاه انسان بوده و او در آنها کنده کاری و نقاشی هایی بر در و دیوارها و سقف ها انجام می داده است.
این آثار معمولاً در اعماق غارها و نقاط دورتر از دهانه ها که محل زندگی عادی بوده است قرار داشتـند و موضوع اصلی آنها را حیواناتی نظیر ماموت، گاو وحشـی، گوزن، اسـب، گراز و گرگ تشکیل می دادند. از جمله آثاری که از آن دوران به جای مانده است می توان به غار لاسکوا در جنوب فرانسه و غار آلتامیرا در اسپانیا اشاره کرد که بیش از ۱۰ هزار سال عمر دارند.
۱-۱-۱- غار آلتامیرا در سال ۱۸۷۹ میلادی فردی اسپانیایی و علاقمند به آثار عتیقه، به هنگام جستجو در غارهای آلتامیرا مقداری استخوان های تراشیده و سنگهای چخماق و آثار ابتدایی کشف کرد. پس از ورود به غار بر روی دیوارهای داخل “غار آلتامیرا ” نقوشی مشاهده می شود که این آثار نقاشی مربوط به ۱۵ تا ۱۰ هزار سال قبل از میلاد می باشند.

توضیحات تصویر
عنوان

۱-۱-۲-در سال ۱۹۴۱ میلادی در غار لاسکوا جنوب فرانسه به طور اتفاقی آثاری پیدا شد که بعداً با ارزش ترین آثار هنری پیش از تاریخ لقب گرفت. در عمق حدود ۴۰۰۰۰ پایی این غار مجرایی برای عبـور آبهای زیرزمیـنی وجود دارد که محل سکونت مردم غارنشیـن بوده است و بر دیوارهای آن نقاشی هایی از ماموت ها، گاوهای وحشی، آهو، اسب و گرگ دیده می شود. این نقاشی ها با تکه های گل اخرایی قرمز و زرد یا مخلوط آنها با چربی رسم شده اند. انسان پیش از تاریخ برای روشنایی از چراغ سنگی که سوخت آن چربی بود استفاده می کرد. نقاش غارها از حافظه خارق العاده ای برخوردار بوده زیرا که حیوانات را با شکل و حرکت واقعی آنها و بسیار طبیعی رسم کرده است. او همچنین از وضع طبیعی دیواره های غار نیز استفاده های شایانی کرده و موضوعات نقاشی خود را منطبق با پستی و بلندی روی دیوارها به وجود آورده است. به جز نقاشی های به جا مانده از انسان غار نشین آثار دیگری همچون نقش برجسته و مجسمه نیز از این دوران بدست آمده که از جنس سنگ یا استخوان ساخته شده و بر روی آنها تصاویر حیوانات یا مجسمه انسان ها ساخته شده است .

۱-۲- عصر میان سنگی
این دوره بازه زمانی مابین ۸۰۰۰ سال پیش از میلاد تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد را شامل می شود. در این زمان هنوز اقتصاد براساس شکار بوده و زندگی به صورت دسته جمعی و در غارها صورت می گیرد. دو اختراع مهم افروختن آتش و تراش دادن سنگ چخماق در این دوران به وقوع پیـوست. از ویژگی های هنری این دوره می توان به ظهور پیکره آدمی به صورت انفرادی یا در گروه های بزرگ با حالتها و موضوع های متنوع و همچنین انتزاعی تر شدن تدریجی نقوش و پیدایش نمادها به جای تصاویر ناتورالیستی و در نهایت پیدایش خط اشاره کرد.

۱-۳- عصر نوسنگی
در عصر نوسنگی انسان با دست یافتن به کشاورزی و اهلی کردن حیوانات گامی بزرگ در جهت تسلط واقعی بر محیط برداشت که نهایتاً منجر به شهرنشینی شد به طور کلی دوره نوسنگی دوره ایست که بشر از طبیعت جدا شده و دست به ساخت و تغییر محیط طبیعی خود زد. از نکات مهم این دوره صیقل دادن سنگ، زراعت، گله داری، ساختن انواع ظروف و کوزه گری و بالاخره شروع به خانه سازی بود. خانه های ساخت بشر شکلی مدور داشت که این فرم از نظر اصول تکنیکی بیشتر به خاطر حل کردن مشکل سقف آن بوده است در این بین عده ای نیز معتقدند که انسان این فرم را از طبیعت و عناصر نظیر خورشید و ماه الهام گرفته است. پی دیوارها از قلوه سنگ بود ه و روی آن لایه های گلی از رسوبات قرمز و به رنگ طبیعی و در قطعاتی به شکل خشت به ابعاد تقریبی ۲۵×۱۵×۱۰ سانتی متر کلبه ها تشکیل میداد. دیوارها بین ۴۰ تا ۲۵ سانتی متر ضخامت داشته و اتاق ها نیز وسعتی در حدود ۲×۵/۲ متر داشتند. این نمونه مصالح مورد استفاده در تپه علی کش در دهلران خوزستان قابل مشاهده بوده است. کهن ترین منطقه ای که آثار ساختمانی ساخت بشر، در آن ایجاد گردید در خاورمیانه است و به همین دلیل این منطقه را گهواره تمدن می نامند. از جمله این مناطق میتوان به دشت سیلک کاشان اشاره کرد که براساس مطالعات گیرشمن در کتاب ایران از آغاز تا اسلام، قدیمی ترین محل سکونت بشر شناخته شده است. از جمله دیگر مکان های به جای مانده از دوران نوسنگی می توان به اریحا در اردن و چاتال هویوک در آناتولی ( ترکیه ) اشاره نمود.

۱-۳-۱- اریحا
از شهرهای قدیمی خاورمیانه است که در دره رود اردن واقع شده است. این شهر در اوایل هزاره نهم پیش از میلاد، یک دهکده کوچک بوده که به عنوان یک روستای متعلق به دوره نوسنگی قدیمی، در حدود هشت هزار سال پیش از میلاد مسیح دستخوش تحولی شگف انگیز شد. در این شهر خانه های خشتی ساخته شده بر پی های سنگی مدور بیضی شکل، با افزایش ثروت شهر و وجود همسایگان نیرومند، ضرورت حفاظت شهر را مطرح ساخت که باعث ایجاد نخستین استحکامات شناخته شده سنگی در تارخ بشر شد. در اواسط هزاره هشتم جمعت شهر به بیش از ۲۰۰۰ نفر می رسید. خندی عریض و سنگی به همراه دیواری به قطر یک و نیم متر، گرداگرد شهر کشیده شده بود که از ارتفاع دیوار موجود ۳۶۰ سانتی متر ارتفاع و در سمت داخل آن نیز یک سنگ بزرگ مدور به قطر ۹ متر برجای مانده است. در حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد، ساکنان اولیه شهر را تخلیه کردند ولی ساکنان جدید آن در اوایل هزاره هفتم وارد شهر شدند. مهاجران خانه هایی با خشتهای خام چهارگوش و پی های سنگی ساخته و کف و دیوارهای آنها را استادانه گچکاری و رنگ آمیزی می کردند .

 


۱-۳-۲- چاتال هویوک
شاید مهمتر از کشفیات اریحا، کشف چاتال هویوک و حاجیلار در آناتولی ترکیه باشد. تاریخ ساخت این آثار از ۶۵۰۰ تا ۵۷۰۰ پیش از میلاد است. آثار موجود در محلی به وسعت ۱۳ هزار متر مربع ( که فقط ۴۰۰۰ متر مربع آن حفاری شده) قرار داشته و جزئی از فرهنگ نوسنگی به شمار می رود. در کنار اریحا، چاتال هویوک را یکی از نخستین تلاش های بشر برای پی ریزی زندگی شهری دانسته اند. نظم موجود در نقشـه شـهر، نشـان می دهد که آن را طبق نقشـه ای نظری یا غیر تجربی تنظیم و ایجاد کرده اند. ویژگی بارز شهر این است که هیچ خیابان یا کوچه ای ندارد. خانه ها به یکدیگر چسبیده و از بام به هم راه دارند. این طرز خانه سازی با آنکه ممکن است امروزه عملاً کاری غیرممکن به نظر آید، دارای امتیازاتی است، از جمله اینکه اینگونه ساختمان ها که حائل یکدیگر بودند استحکامی بیش از ساختمان های تک ایستاده پیدا می کردند. چون دور تا دور شهر را حلقه پیوسته ای از ساختمان های دارای دیوارهای یکسره و رو به دهکده محاصره کرده بود ، دفاع از آن بسـیار آسـان تر بود. بدین ترتـیب، اگر دشمنی قادر می شد، دیوار بیرونی را شکسته و از آن عبور نماید، به جای آنکه داخل شهر شود، داخل اتاقی می شد که مدافعانش روی پشت بام ایستاده بودند و از آنجا دفاع می کردند. در بعضی از نقا ط شهر فضای بازحیاط مانندی در میان انبوه متراکم ساختمان ها ایجـاد می گردید، که به عنوان محل جمع آوری زباله مورد استفاده قرار می گرفت. خانه ها به اندازه های مختلف ولی با نقشه ای واحد ساخته می شدند و دیوارهایشان از خشت خام بود که با کلافهای محکم چوبی تقویت می شدند. دیوارها و کف اتاقها را گچکاری و رنگ آمیزی می کردند و از سکوهای کنار دیوار برای خوابیدن، کارکردن و غذا خوردن استفاده می کردند. نقاشی بدست آمده بر رو یکی از زیارتگاههای چاتال هویوک، حاکی از آن است که این شهر، براساس نقشه قبلی ساخته شده است. چرا که در آن نقشه، شهری با خانه های چهارگوش که تقریباً کنار هم ساخته شده اند نشان داده شده است که این شهر به احتمال زیاد همان چاتال هویوک است. در این نقاشی کمی دورتر از شهر و با مقیاسی کوچکتر، کوهی با دو قله کشیده شده است که خط ها و نقطه هائیکه از قله بلندتر خارج می شوند، به معنی فوران مواد آتشفشانی از آن بوده است این کوه بنام کوه حسن داغ با ارتفاع ۳۱۸۰ متر در مجاورت شهر قرار داشته و از چاتال هویوک دیده می شده است.

در اواخر دوران نوسنگی، بنای منازل مسکونی از مصالح متنوع تر و فنون ساختمانی پیشرفته تری بهره گرفته اند. در این دوران در جزیره قبرس، خانه ها از خشت و گل و به شکل مدور و با سقفی گنبدی بنا می شدند. بطوری که در درون فضای داخلی، نیم طبقه ای از چوب برای محل خواب داشتند. در این نوع منازل که احتمالاً خانه های دو طبقه می باشند از نردبان به عنوان وسیله ارتباطی استفاده می شده است.
در مرکز و شمال عراق خانه های مشابهی احداث می گردید که راهروی ورودی، به طور جداگانه و به شکل مکعب مستطیل با سقف شیبدار به منزلگاه مدور متصل شده بود که یکی از اولین شواهد میل انسان برای داشتن ورودی غیرمستقیم است .

۱-۴- انقلاب نوسنگی
در مناطقی از اروپا سنگهای عظیمی را بدون استفاده از ملات، بر روی هم قرار داده اند که از ۵۰۰۰ سال پیش بر جای مانده اند. نخستین نمونه های آنها در کنار نخستین دهکده ها در جنوب اسپانیا و پرتغال شناخته شده اند. این بناها ظاهراً جنبه مذهبی داشته و بعضی از آنها مقبره و یا خانه مردگان بوده اند که دو سنگ بزرگ عمودی به عنوان پایه و سنگ بزرگ دیگری بر روی آن ها به عنوان سقف بکار رفته است که به این آثار “دولمن” می گویند. نوع دیگری از این بناها ” منهیر “ها هستند. تخته سنگ های بزرگی هستند که بطور ایستاده و در ردیف های موازی کار گذاشته شده و برخی از آنها تا چند کیلومتر ادامه داشته و سازندگان آن ظاهراً هدفی مذهبی داشته اند. گاهی این سنگ های بزرگ را دایره وار برپا می داشتند که در این صورت “کروملک” نام می گرفتند که از شگفت انگیزترین آنها “استون هنج” در سالزبوری انگلستان است.

استون هنج: اثر دیگری که بسیار معروف است، استون هنج است که در سالزبوری جنوب انگلستان قراردارد. این بنا دایره ای به قطر ۱۰۰ متر را تشکیل می دهد که با ۱۲۰ قطعه سنگ یکپارچه به ارتفاع ۵ متر و هر یک به وزن ۵۰ تن به وجود آمده است. مجموع سوراخها و حدفاصل میان سنگها ۵۶ متر است این مجموعه از دوران رومیها مورد توجه قرار گرفته و مطالعه جدی روی آن از سال ۱۶۶۶ میلادی آغاز گردیده. تا کنون بسیاری از جنبه های ناشناخته این مجموعه شناسایی شده و این طور نتیجه گیری شده است که بنای مزبور در حقیقت یک رصدخانه بوده است.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.