شیوه معماری اصفهانی

به شیوه ی معماری دوره ی صفو یه، سبک اصفهانی اطلاق می شود . چون اولین بنادر شهرها ی اصفهان ساخته شده وبه سبک اصفهانی معروف است. دوره ی حکومت شاه عباس را عصر طلایی سبک اصفهانی می دانند شیوه اصفهانی آخرین شیوه معمار ی ا یرانی است . در بخش گذشته گفته شد معماری بومی آذربایجان پدید آورنده سه شیوه معمار ی ا یران از جمله شیوه اصفهانی بود . پس خاستگاه ا ین شیوه، شهر اصفهان نبوده ولی در آنجا رشد کرده و بهترین ساختمان های آن در این شهر ساخته شده اند.

میدان نقش جهان Memarlik.ir

میدان نقش جهان:

شیوه اصفهانی در برگیرنده شیوه ها یی است که در نوشته های غربی به شیوه صفو ی، افشار ی، قاجار ی و زند ،قاجار نامیده شده اند . این شیوه کمی پیش از رو ی کار آمدن صفو یان از زمان قره قو یونلوها آغاز شده و در پای ان روزگار محمد شاه قاجار دوره نخست آن به پایان می رسد . دوره دوم آن زمان پسرفت و انحطاط این شیوه است که در واقع از زمان افشار یان آغاز شده و در زمان زندیان دنبال شد ولی پسرفت کامل از زمان محمد شاه آغاز شد و دگرگونی ها ی معمار ی تهران و شهرها ی نزد یک به آن آشکار شد البته در گوشه و کنار ا ی ران در شهرها یی که به دور از ا ین روند بودند ساختمان ها ی ارزشمند ی ساخته شده بویژه خانه ها ی ز یبایی که در زمان قاجاری ان ساخته شده است . از آن پس دیگر شیوه ای جانشین شیوه اصفهانی نشد .

با اینکه تلاش شد این رشته پیوسته در معمار ی ایران پاره نشود اما دیگر معماری آن سیر و روند تکاملی پیشین را پی نگرفت . در اواخر دوره تیموری هرج و مرج تمام ا یران را فراگرفته بود و اقوام مختلف در نقاط مختلف ا یران دست به شورش و حملات می زدند . یکی از آنها ترکمنان قراقویونلو در غرب و شمال غرب ایران بودند. آنها در سال ۸۰۹ یکی از نوادگان تیمور به نام میرزا ابوبکر را از تبریز بیرون راندند و خود تا چند ی بر آن شهر فرمانروایی داشتند . درگیرو دار این کشمکش ها فرد ی بنام اسماعیل از خاندان صفوی و از نوادگان شیخ صفی الد ین اردبیلی عارف بزرگ قرن هفتم و هشتم بعد از درگ یری با شروانشاهان و آق قو یونلوها و پیروزی بر آنها در سال۹۰۸هجری در تبریز به تخت نشست . پس از آن بس یاری از شهرها ی عراق ، مشرق ، آسیای صغیر، لرستان ، خوزستان و خراسان بزرگ را گشود، تا ا ینکه در سال ۹۳۰ هجری درگذشت . بعد از شاه اسماعیل ، بزرگترین فرزند و ی ،طهماسب جا ی او را گرفت و مدت پنجاه و چهار سال تا سال ۹۸۴ حکومت کرد . بعد از او یکی از پسرانش بنام اسماعیل به شاهی برگزیده شد و پایتخت خود را شهر قزوین قرار داد . بعد از شاه اسماعیل دوم ، برادرش محمد خدابنده و بعد از او عباس میرزا در سال ۹۹۵ به تخت نشستند . او که بعد ها به شاه عباس معروف شد در ابتدا و دردوران کودکی خود حاکم هرات بود . او با روش ها ی مختلف توانست دشمنان خود را سرکوب کند . در دوره او روابطی با کشورها ی غربی ا یجاد گردید و حتی در مورد مسائل نظامی با انگلیسی ها روابطی برقرار کرد، و بعد ازسرکوب اغتشاشات داخلی ، با ازبکان جنگید و آنها را نیز شکست داد . از طرف دیگر قوا ی عثمانی را که در شمالغرب ا یران بودند نیز شکست داد و کربلا، نجف و تمام آذربا یجان را بار دیگر فتح کرد . شاه عباس در سال ۱۰۰۶پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد و در این دوره است که شهر اصفهان به نهایت آبادی خود می رسد.

بعد از او شاه صفی، شاه عباس دوم ، شاه سلیمان و شاه حسین به حکومت نشستند . بعد از سلسله صفو یه، نادرشاه افشار پایه گذار سلسله افشار یه شد . نادر نیز در تمام دوره زمامدار ی خود به جنگ مشغول بود. در جنگهایی ، اشراف افغان را شکست داد و در نبرد با عثمانیها نیز به پیروزی رسید. در سال ۱۱۵۱ از آب سند گذشته پیشاور، کشمیر__ولاهور را گرفت و پادشاه هند را تسلیم خود ساخت.

بعد از سلسله افشاریه ، کریم خان زند زمام امور را در جنوب ایران به دست گرفت و شیراز را به پایتختی ایران برگزید. در زمان حکومت یکی از جانشینان او به نام لطفعلی خان، درگیری هایی با آقا محمد خان  از ایل قاجار رخ داد که در نهایت به شکست لطفعلی خان منجر شد و در سال ۱۲۰۹ با مرگ او سلسله زندیه نیز منقرض گردید.

در زمان سلسله قاجار یه حوادث ناگواری در ایران اتفاق افتاد که منجر به ضعف کشور، بر باد رفتن قسمتهای مختلف آن ، اعمال نفوذ بیگانگان و متزلزل شدن اساس و استقلال ایران گردید. در این دوره پادشاهانی چون آغا محمد خان، فتحعلی خان ، محمد شاه ، ناصرالدین شاه ، مظفرالدین شاه و … حکومت کردند.

معماری اصفهانی Memarlik.ir

معماری اصفهانی

نیارش در معماری سبک اصفهانی:

تنگی زمان و کم شدن معماران چیره دست در این شیوه کیفیت ساختمان سازی را بسیار پایین آورد و دیگر ساختمانها را همچون گذشته پایدار و ماندگار نمی ساختند.

یکی از ویژگی های نیارشی در معماری ایران این بوده که معماران ما همواره به نشست کلی ساختمان در روندساخت و اثر آن بر نما سازی توجه داشته اند . می دانیم ساختمان به مرور زمان نشست می کند . در شیوه رازی زبره و نما یا سفت کاری و نازک کاری با هم انجام می شد، یعنی کار همچنین می شد و برای اینکه نشست یکسان پدید آید، زبره را با نما هشت و گیر( هشت، یعنی برآمده و گیر، یعنی گودو فرورفته) یا با هم چفت وبست می کردند .

اما در شیوه آذری، چون در ساختن شتاب داشتند، زبره و نما جداگانه ساخته می شدند . این روش در شیوه اصفهانی نیز پیگیری شد و شاید از دید فنی روش درست تری بود . همچنین در این شیوه همه گونه های تاقها و گنبدها به کار برده شد . گنبدهای گسسته میان تهی در بیشتر ساختمان های این شیوه به زیبایی دید ه می شوند مانند : گنبد مسجد امام اصفهان، گنبد مدرسه چهارباغ، گنبد مدرسه آقا بزرگ کاشان و دیگر جاها.

در این شیوه برخی ساختمایه ها را نخست دگرگون کرده و سپس به کار می بردند که این روش، کیفیت ساختمان را پایین می آورد و به فن ساختمان نیز آسیب می زند . معماران گذ شته هر ساختمایه ای را به شکل نخست خود به کار می بردند . برای نمونه، آجر را بدون تراشیدن و چوب را به گونه گرده ( تنه درخت) به کار می بردند . مثلا در مسجد بناب در مراغه، چوب های آسمانه گرده هستند . یا در گنبد قابوس آجر آب مال به کار رفته و در شیوه رازی آجر پیش بر به کار می بردند . اما در این شیوه از آجر آبساب)  آجر آبساب از ساییدن دو آجر تراش به هم بدست می آمد.( یا آجر تراش بهره گرفتند و چون آجر را می تراشیدند ، درز میان آجرها در آجر چینی کم می شد . بدین گونه بندهای افقی و عمودی هم اندازه می شدند . این آجر کاری پس از زمانی که لبه آجرها را به گونه پاپیلی(ذوزنقه) درآوردند. بدین گونه، زاویه ای میان دو آجر پدید می آمد و باز پس از زمانی، لبه های آجر می پرید . در آجر چینی گونه ای گل همانند لعاب به کار می بردند که پس از زمانی نمای آجر چینی را آبله رو می کرد.

افزون بر این ها شیوه اصفهانی دارای کاستی های دیگری هم هست که در شیوه های پیشین نبوده است . مانند خوانچه ها و پوشش های آویخته و دروغین، بی باکی و جسارت بیش از اندازه در پوشش گنبدها و بویژه کلاه فرنگی ها- آزادی بی حساب در نهادن جرزها و ستون های باربر بر روی تاقهای زیرین و حتی کانه ها ) کانه ها ، تاقهای کوچکی هستند که روی تاق اصلی و برای هموار کردن و مسطح کردن بام زده می شوند ( و بسیاری از این دست که همگی از سر شتاب در ساختمان سازی بود

آرایه در معماری سبک اصفهانی:

در شیوه اصفهانی از همه آمو دهای شیوه پیشین بهره گیری شد . البته بیشتر از کاشی خشتی هفت رنگ به جای کاشی تراش (معرق)بهره گیری شد . برای نمونه در مسجد امام اصفهان(شاه) سر در آن کاشی تراش است که شاهکار کاشی کاری است، ولی در نماهای درونی آن چون روند ساخت آن به درازا کشیده شده بوده، کاشی هفت رنگ کار شده است.

برای بدست آوردن کاشی هفت رنگ( بر پایه یک نگارنده اصلی) روی کاشی سفید لعاب دار را نقاشی می کردند ورنگ می زدند و سپس در کوره می پختند . آنگاه کاشی پخته شده را به ترتیب نخست، روی کار می چیدند تا نگارنده اصلی بدست آید. چون گمان می رفت کاشی ها خوب از کار در نیایند، دو دسته کاشی می پختند.

در این شیوه افزون بر کاشی تراش، از آجر و چوب هم به گونه خمید بریده شده بهره می بردند که به آن قواره بری می گفتند . نمونه آن در خانه جلفا (دانشکده فارابی ( که پردوهای )پردویا پردی ، تکه تخته هایی است که در آسمانه چوبی روی تیرچه کوبیده می شوند .( آسمانه آن همانند پولک ماهی بریده شده است، یا در زمان ناصرالدین شاه در بالای درگاه ها، نیم دایره را با ابزار، قواره بری می کردند . برای ساخت کاشی تراش و گره سازی آجری تا زمان زندیان از ملات پایدارگیر چارو بهره گیری می شد . با تأسف از زمان قاجاریان، ملات گچ به کار رفت که چون سست بود تکه های کاشی یا آجر از کار زود کنده می شد.

گیر : یعنی گچ : در این ملات به جای آب شیر آهک)دوغاب آهک – خاک رس خالص – شکر سنگ) گاورس ) وگچ نیم پخته نیمکوب را می آمیزند و ملات را می سازند.(رنگ کاشی را از لاجورد ( این عنصر از معدنی در دهی نزدیک کاشا ن به نام لاجورد به دست می آمده است، که بعدها در زمان کریم خان زند بر اثر زمین لرزه ویران می شود و از آن به بعد کاشی های ایران رنگ خوبی نداشته اند .

البته در نیشابور، همدان ولالجین نیز لاجورد یافت می شود ولی کمی زردی دارند و ویژگی لاجورد اصلی را ندارند . در دهه های کنونی، لاجورد را از راه مصنوعی به دست می آورند،می گرفتند که دارای رنگ های خانواده آبی بود،یعنی لاجوردی، سرمه ای، ماستی و آسمانی . رنگ زرد و قهوه ای و خانواده آن چون رنگ حنایی را از روسوخته میگرفتند. هنگامی که این کار کنار گذاشته شد رنگ زرد زشتی را کار می کردند که در ساختمان های قاجاری مانندکاخ گلستان و دیگر ساختمان ها یافت می شود و دیگر آن زرد لیمویی زمان صفویان از میان رفت. رنگ قرمز و خانواده آن چون ارغوانی، حنایی، زرشکی، آب هندوانه ای و سرخابی را از شنگرف) شنگرف آمیزه ای ازگوگرد و جیوه است و ویژگی که دارد این است که طلا را به خود می کشد . هر جا را طلا کاری می کردند، نخست زیر آنرا شگرف کرده و سپس رویه طلا را به آن می چسبانیدند ، می گرفتند ( رنگ قرمز پخته را از گل اخراو خون خره و سرنج می گرفتند کم کم اینها کنار نهاده شد و جای خود را به رنگ های ز شتی مانند بلاقی و نگون ساردادند. رنگهای قهوه ای سوخته و سیاه را از آب سرد و سفید اب سرب و روی و قلع می گرفتند . البته در برخی جاها هنوز از همان روش های کهن برای آماده سازی رنگ بهره گیری می شود . در ساختمان چهار پادشاهان در لاهیجان،ازاره ساختمان از کاشی خشتی است که رنگ زیبایی دارد.

یکی دیگر از نمونه های کار برد رنگ مرغوب که در کنار آن رنگ نامرغوب کار شده در زیر گنبد مرقد امام رضا یافت می شود . از زمان شاه سلطان حسین صفوی گچ بری همراه با شیشه و رنگ در زیر گنبد آن به جا مانده بود .زمانی می خواستند آنرا از میان ببرند . اما فهمیدند چه کار ارزشمندی است و آنرا به جا نهادند . ولی بخش پایان ترکار از زمان فتحعلی شاه قاجار به بعد است که گل های بزرگ، رنگ براقی و بنفشه ای کم رنگ کار شده و ارزش کارپیشین را ندارد.

ساختمان های شیوه اصفهانی فراوان هستند و در سراسر ایران پراکنده اند. برخی از ساختمان های ارزشمند که از دوره نخست آن به جا مانده اند این ها هستند:

مسجد کبود تبریز در میانه دو شیوه آذری و اصفهانی که در شیوه آذری بررسی شد، مسجد شاه ولی تفت ، درب امام اصفهان که هر دو از زمان قره قویونلوها هستند ، کاخ شاه طهماسب در جعفر آباد قزوین که در برگیرنده چهارده باغ)بیاد چهارده معصوم بوده( که فقط کاخ یا کوشک چهل ستون آن به جامانده است ، مجموعه نقش جهان اصفهان یعنی میدان و ساختمان های پیرامون آن ، مسجد امام ، مسجد شیخ لطف الله – عالی قاپو – سردر قیصریه و بازارها– مسجد چهارباغ و کاروانسرا – کوشک هشت بهشت و کوشک چهل ستون که همگی در اصفهان هستند و مجموعه گنجعلی خان در کرمان

میدان نقش جهان Memarlik.ir

میدان نقش جهان

بناهای سبک اصفهانی:

کاخ چهلستون در قزوین . کاخ عالی قاپو در قزوین . کاخ صفی آباد در بهشهر مازندران . مسجد هارون ولا یت دراصفهان . مسجد علی در اصفهان . مسجد جامع ساوه . میدان نقش جهان . کاخ چهلستون در اصفهان کاخ هشت بهشت در اصفهان . مدرسه ی چهار باغ اصفهان یا مدرسه مادرشاه .مسجد حکیم اصفهان . تالار اشرف در اصفهان

. مجموعه ی گنجعلیخان در کرمان . پل الله وردی خان(سی و سه پل) پل خواجه در اصفهان . پل رودخانه ی کوی . باغ فین کاشان .کاروانسرای شبلی در تبر یز – میانه کاروانسرای خان خوره در شیراز – آباده . کاروانسرا ی امین آباد در شیراز – آباده . کاروانسرای ده بید در شیراز . کاروانسرای زین الدین در یزد – کرمان . کاروانسرای زیزه در کاشان – نطنز . کاروانسرای اقبال در تاکستان – قزوین (دوایوانی) . کاروانسرای دو کوهک در شیراز – قهلیان)دوایوانی) کاروانسرای سن سان در قم – کاشان)چهارایوانی) کاروانسرای جاکرد در کرمان – مشهد (چهار ا یوانی) . کاروانسرای کوهپایه در یزد – نائین)چهار ا یوانی( کاروانسرای دیرگچین در تهران – قم . کاروانسرا ی مهیار دراصفهان(چهار ایوانی). کاروانسرای شیخ علی خان در اصفهان . کاروانسرای مادرشاه یا هتل عباسی در اصفهان